Home » Columns » De betekenis van de werkelijkheid – Herinnering aan Daniel Berrigan

De betekenis van de werkelijkheid – Herinnering aan Daniel Berrigan

Vanwege zijn protesten tegen de Vietnamoorlog belandde de Amerikaanse vredesactivist Daniel Berrigan  in de gevangenis. Naast zijn activisme schreef hij poëzie, theologie en leidde hij tal van retraites over gebed en activisme. In een interview in 1996 zegt hij al jaren geen ervaring van God meer gehad te hebben, een fascinerend gegeven vindt Erik Borgman. Dat hoop en verzet tot de betekenis van de werkelijkheid behoren is voor Berrigan reden genoeg om vol te houden. Op 30 april overleed hij, 94 jaar oud.

Door Erik Borgman

Op 30 april stierf de jezuïet Daniel Berrigan, 94 jaar oud. Daniel Berrigan werd vooral bekend vanwege zijn vredeswerk. Als protest tegen de oorlog in Vietnam verbrandde hij samen met zijn broer Philip (1923-2002) in 1968 met zelfgemaakte napalm oproepen voor militaire dienst. De gebroeders werden de eerste rooms-katholieke priesters die vanwege hun protest tegen de oorlog in een Amerikaanse gevangenis terecht kwamen – Philip Berrigan was lid van de jozefieten, een Amerikaanse congregatie van religieuzen die was opgericht om na het einde van de Amerikaanse burgeroorlog te missioneren onder de bevrijde zwarten en die zich tot op de dag van vandaag richt op werk onder African Americans. De arrestatie van de gebroeders Berrigan schokte de Amerikaanse katholieken, die zich mede dankzij het presidentschap van de katholieke John F. Kennedy (1960-1963) nu net volwaardige burgers waren gaan voelen.

Vredesactivist

De gebroeders Berrigan zouden hun hele leven actief blijven in de radicale vleugel van de vredesbeweging. In 1980 braken zij met zes anderen in bij een wapenfabriek. Onder het aan de profeet Jesaja ontleende motto ‘dan smeden zij hun zwaarden om tot ploegscharen’ (Jesaja 2,4) beschadigden zij de kernraketten die daar geproduceerd werden. Het markeerde het begin van de ploegscharen-beweging, die ook in Nederland van zich deed spreken toen in 1989 de ex-legeraalmoezenier Kees Koning en de arts Co van Melle de vliegbasis Woensdrecht binnendrongen om de daar opgeslagen kernwapens symbolisch te beschadigen. Philip trouwde en trad uit en stichtte samen met zijn vrouw Elizabeth McAlister Baltimore de Jonah House-gemeenschap waar activisten zich inzetten voor vrede en gerechtigheid en een zorgzame verhouding met de natuur cultiveren. Daniel hield tot nog niet zo lang geleden overal in de Verenigde Staten lezingen en leidde retraites. Hij publiceerde meer dan vijftig boeken. De meeste gaan over zijn acties, maar hij schreef ook poëzie en een reeks opmerkelijke commentaren op delen van het Oude Testament.

Aanklacht die troost

Ik realiseerde mij tot zijn overlijden niet hoe belangrijk Daniel Berrigan als figuur voor mij is. Met zijn vorm van vredesactivisme heb ik niet zoveel op, maar zijn teksten raken een snaar. Het boek dat hij schreef over de profeet Jeremia heet ‘De wereld: de wond van God’ (The World, the Wound of God). Berrigan maakt erin duidelijk dat juist deze vleesgeworden aanklacht tegen de misstanden in de wereld wat hem betreft God present stelt. Het troost dat de dodelijke gang van zaken die zichzelf als onvermijdelijk en onontkoombaar poneert, niet onweersproken blijft.

Dat mensen ondanks alle propaganda geen genoegen nemen met wat ze krijgen voorgespiegeld, dat ze misschien wel niet geloven in mogelijkheid tot verandering, maar toch niet anders kunnen dan erop hopen of ernaar uitzien, getuigt ook voor mij van God. De betekenis van de werkelijkheid laat zich uiteindelijk niet inperken. Het geloof in deze betekenis redt Berrigan van het fanatisme dat in alle activisme dreigt. ‘Jezus Christus is niet afwisselend “ja” en “neen”’, vertaald hij de apostel Paulus (2 Kortintiërs 1,19) met instemming. ‘Hij was nooit iets anders dan “ja”.’ Bewapening en oorlog getuigen van de poging tot beheersen en bestrijden. Het gaat er daarentegen echter om om het leven te gunnen, te koesteren en te beamen.

Luisteren naar het zwijgen

Als halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw de impact van de aidsepidemie onder homoseksuelen duidelijk begint te worden, gaat Daniel Berrigan werken in een hospice voor hiv-positieven. Hun enige vooruitzicht is dan nog een spoedige en ontluisterende dood. Berrigan schrijft over zijn werk in het hospice een boek onder de titel Sorrow Built a Bridge: pijn, verdriet, bezorgdheid hebben een brug gebouwd. In dit boek vertelt hij onder meer hoe hij in het hospice regelmatig een jongen opzoekt die niet meer uit zichzelf kan bewegen of spreken en aan wie niet te merken is of hij gezelschap opmerkt. Berrigan probeert naar eigen zeggen te luisteren naar het zwijgen van deze jongen, want om te weten wat God vandaag zegt en wie God voor ons is, zo meent hij, moeten we horen wat deze jongen ons in zijn zwijgen te zeggen heeft.

Wond van de wereld

Sinds ik hem ken, ben ik erg onder de indruk van deze vormgeving van geloof. Wat de Tsjechische theoloog Tomas Halík ‘geduld met God’ noemt, wordt hier concreet. Mijn bewondering kreeg nog een extra dimensie toen ik een interview uit 1996 met Berrigan, bij gelegenheid van zijn vijfenzeventigste verjaardag, las dat het Amerikaanse tijdschrift National Catholic Reporter vanwege zijn overlijden op de website plaatste. In dit interview zegt Berrigan tamelijk plompverloren dat hij al heel lang geen ervaring meer heeft van Gods aanwezigheid als hij bidt. De interviewer is verbijsterd – Berrigan geeft aan de lopende band retraites over gebed en activisme – maar Berrigan houdt vol: hij bidt en mediteert elke dag, maar er gebeurt niets, blank, leegte. Sinds de jaren zeventig wacht hij erop dat God zich meldt.

Willen we verder kunnen, dan moeten we horen wat God te zeggen heeft. Het feit dat hij dat blijft zeggen, ook al hoort hij zelf niets, is wat mij betreft zelf een indrukwekkend teken van Gods betrokkenheid. Misschien raakt mij dat in het overlijden van Daniel Berrigan. Hij heeft er consequent van getuigd dat de goddeloosheid van de wereld een wond voor God is en dat tezelfdertijd de ervaring van Gods afwezigheid een wond voor de wereld betekent. Een wond die op een of andere manier zelf het geheim van de genezing bevat.

erik_borgman nw2 » Lees ook andere artikelen van Erik Borgman

Print Friendly, PDF & Email

1 reactie

  1. Ben het helemaal met u eens. Voor mij als oecumenisch denkend en handelend Christus-volgeling, zijn de belangrijkste WERKWOORDEN van het Christelijk-geloof : Delen-Geven en Vergeven. Symbolisch weergegeven in het laatste avondmaal : Jezus brak ( Delen) het brood en gaf het aan zijn leerlingen met de woorden: Neem en hier allen van, want dit is Mijn Lichaam , welk voor u Gegeven wordt en doe dit ter Mijne gedachtenis

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*