Home » Columns » De ‘vernegering’ van de mens

De ‘vernegering’ van de mens

Het lijkt wel alsof we steeds minder geduld hebben met de mens als mens. Lastig, die mens: hij maakt fouten, heeft rare ideeën, wordt moe, geeft er de brui aan. Zo krijg je natuurlijk nooit een goed geoliede samenleving voor elkaar. Maar achter die wens schuilt een zorgelijke ontwikkeling: de instrumentalisering van het menselijke. De ‘vernegering’ – het tot slaaf maken van individuen – noemt de Kameroenese filosoof Achille Mbembe dat. Dat alles tot dingen maken, moet christenen verontrusten. Niet omdat God onder vuur ligt, maar uit zorg om de mens.

Door René Grotenhuis

Embryo’s kweken voor medisch wetenschappelijk onderzoek. Dat minister Schippers daartoe onlangs een voorstel deed hoeft niet te verbazen. We hebben immers al geaccepteerd dat embryo’s die na een geslaagde reageerbuisbevruchting niet in de baarmoeder zijn (terug)geplaatst, gebruikt mogen worden voor onderzoek. Het voorstel van de minister is niet meer dan een logische vervolgstap. En bovendien, zo was de tweede lijn van haar redenering, we kunnen zo het onderzoek versnellen naar nare ziekten waaraan mensen lijden en waar we nu niet veel aan kunnen doen. Kortom: het is niet zo erg, want we deden het eigenlijk al en het dient ook nog een nobel doel: verlichten van lijden.

Nu is embryokweek een van die onderwerpen die snel in een simpele zwart-wit discussie verzanden. Je bent voor of tegen. Wanneer christenen zich over dit soort kwesties uitspreken, wordt het al snel afgedaan als ‘daar heb je hen weer met hun God van wie het niet mag’. En inmiddels weten we dat christelijke kritiek op ethische standpunten al gauw in een hokje ‘achterhaald en oninteressant’ wordt gestopt.
Mijn zorg over deze volgende stap wordt echter niet ingegeven door mijn zorg om een ondergraving van de positie van God. Het gaat mij eerder om het ondergraven van de positie van de mens.

Mens als object

Het voorstel van Schippers past in een groeiende tendens tot instrumentalisering van de mens. Steeds vaker kijken we naar de mens als object, als een ding dat je kunt gebruiken, veranderen en aanpassen aan nieuwe wensen. De mens is steeds minder een in zijn eigenheid te respecteren subject en wordt steeds vaker gezien als een kneedbaar en programmeerbaar object dat te voldoen heeft aan verwachtingen en opdrachten.

Steeds vaker zijn we immers ontevreden over de mens. Hij doet niet wat hij zou moeten doen, hij maakt fouten, hij heeft soms rare ideeën, hij houdt zich niet aan afspraken en standaarden, hij wordt moe en geeft er soms de brui aan. Dat alles vinden we lastig en steeds minder acceptabel in een strak georganiseerde wereld waarin de radertjes goed in elkaar moeten passen. In toenemende mate wordt de mens het grootste obstakel voor een goed functionerende samenleving. In die lijn van denken past de opgave om de mens steeds beter stuurbaar en programmeerbaar te maken, zodat hij een productief en efficiënt deel wordt van de samenleving.

Slavernij

De Kameroenese filosoof Achille Mbembe noemt dat de ‘vernegering’ van de mens: in de moderne tijd, onder invloed van de combinatie van kapitalisme en neo-liberalisme, wordt elke mens een neger: iemand die je, zoals in de tijd van de slavernij, kunt gebruiken, die je beoordeelt op zijn nuttigheid en die je ook kunt verkopen of wegdoen als hij geen waarde meer vertegenwoordigt. In zijn denken is de slavernij niet afgeschaft, maar getransformeerd tot een systemische manier van kijken naar de samenleving. Deze ‘ding-matige’ wijze van kijken dringt overal door en maakt ons allemaal afwisselend tot object waarover in nuttigheidstermen kan worden geoordeeld, dan wel tot degene die anderen tot object maakt.
Terwijl we verder individualiseren, lijken we ons anderzijds steeds meer te storen aan het eigene van de mens als een wezenlijke Ander, als niet inwisselbaar, altijd uniek en daarmee nooit passend in een vooraf gegeven patroon. Of misschien is het de onvermijdelijke volgende fase van individualisering, waarin we in onze individualiteit alleen nog naar anderen kunnen kijken in instrumentele en functionele zin.

Christelijke opdracht

In het christelijk geloof gaat het niet om het beschermen van de positie van God, die onder vuur ligt in de huidige maatschappij, maar om het beschermen van de positie van de mens als uniek subject. Meer dan ooit is dat de kern van de christelijke opdracht en ze is, in weerwil van de afkalving van kerk en christendom, meer dan ooit nodig.

Print Friendly, PDF & Email

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*