Home » Columns » Hoe betekenisvol is stilstaan bij lijden?

Hoe betekenisvol is stilstaan bij lijden?

Al jaren gaat Erik Borgman voor in het bidden van de kruisweg op Goede Vrijdag. Voor zijn boekje met teksten en afbeelding van die Kruisweg bestond plotseling de nodige belangstelling en het leidde zelfs tot debat. Hier gaat Borgman in op de kritiek van de Trouw-columnisten Sylvain Ephimenco en Bert Keizer.

Door Erik Borgman

Ik doe het al jaren. Met Goede Vrijdag ga ik ’s middags om drie uur, samen met nog iemand uit mijn parochie, voor in het bidden van de kruisweg. De teksten van de overwegingen en de gebeden schreef ik zelf. Elk jaar verandert er wel een kleinigheidje, maar de grote lijn blijft hetzelfde. De tekst probeert over te brengen dat God zich in de Gezalfde Jezus verbonden heeft met het lijden van de wereld en het lijden van ieder concrete mens.

Boekje en krant

Er komen mensen, maar druk is het nooit. Midden op de dag een kerk binnen gaan om langs een verzameling afbeeldingen te lopen die je niet eens goed kunt zien, ligt ook niet voor de hand. Maar met degenen die er zijn, lopen we en staan we stil, een klein uurtje. Sommigen zijn niet zo goed meer ter been en zitten zo in de kerkbanken, dat zij met zo min mogelijk verplaatsingen toch deel van het optochtje vormen.

“Mogen we er een boekje van maken?”, vroegen de mensen van uitgeverij Adveniat toen zij de teksten van de kruisweg onder ogen kregen. Ik herzag de teksten nog een keer, de redacteur zocht samen met mij geschikte afbeeldingen van kruiswegstaties – van middeleeuws tot hedendaags, van emotioneel tot ingetogen, van subtiel tot scherp. Het resultaat was heel mooi, wat – zoals iemand opmerkte – iets tegenstrijdigs heeft: een mooi boekje over lijden. Theo van de Kerkhof besprak het op deze website.

Maar omdat een uitgever er iets in had gezien, zag de krant er ook iets in. Met Stijn Fens van Trouw had ik een interview waarin ik probeerde duidelijk te maken waarom het goed is stil te staan bij het lijden. Dat het Gods grootsheid is dat Hij stil staat bij het lijden en dat het zinvol is daarbij stil te staan. Het stond op Goede Vrijdag in de krant, met de afbeeldingen van de kruisweg. Wie Trouw leest weet dat Stijn zich af en toe een beetje eenzaam voelt, als katholiek. Ik zit daar zelf minder mee. Toen Stijn mij vroeg wat ik ervan vond dat het stilstaan bij Jezus’ lijden steeds minder populair leek te worden, zei ik dat we dan iets gingen missen. Ontkennen van het lijden doodt de hoop.

Weerbarstige eigenheid

Als je je niet aanpast aan wat mensen denken te begrijpen – dat is en blijft mijn bezwaar tegen The Passion – en je houdt het geloof niet achter de voordeur, lokt het klaarblijkelijk reacties uit. Reacties waarvan je van alles kunt zeggen, behalve dat het getuigt van irrelevantie van dat geloof. 

Trouw-columnist Sylvain Ephimenco probeerde de dag erna in reactie op mij uit te leggen dat echt niemand iets was opgeschoten met die kruisdood van Jezus. In plaats van zich over te geven aan wat Hij beschouwde als de wil van God zijn Vader, had bij beter kunnen vluchten. Dan had Hij allerlei betekenisvolle dingen kunnen doen. Nog afgezien van de vraag of vluchten werkelijke een optie was geweest en of zijn overgave hetzelfde was als voor de dood kiezen – niet dus – telt voor Ephimenco het feit dat in de loop van de geschiedenis ontelbare mensen, die niets anders meer hadden dan hun godvergeten lijden, zich door het lijden van Jezus verlost wisten uit hun godsverlatenheid, niet als betekenisvol. Ik had zelf de weerbarstige eigenheid van het christendom niet beter kunnen uitleggen. De moderne cultuur ziet menselijke waardigheid voor zover mensen uit het lijden worden verlost. Het christendom ziet deze waardigheid ook nog in het lijden.

Betekenis van verbondenheid

De volgende vrijdag reageerde ook Trouw-columnist Bert Keizer. Hij verweet mij dat ik de betekenis van de aandacht voor Jezus’ lijden niet had weten op te helderen. Ik weet niet zo goed wat ‘ophelderen’ in dit verband zou kunnen betekenen, maar inderdaad, ik kan de betekenis van verbondenheid niet uitleggen op een manier die verklaart hoe en waarom het werkt.

Zoals ik ook de betekenis van verraad niet uit kan leggen. Wat was er nu eigenlijk mis met Petrus die zichzelf probeerde te redden door afstand te nemen van Jezus: ik ken die man niet!? Toch zijn zijn bittere tranen toen hij zich realiseerde wat hij gedaan had voor vrijwel iedereen invoelbaar: uit angst zelf vermoord te worden, had hij zich aan de kant van de moordenaars geschaard. Precies dat is wat Jezus niet doet: Hij blijft bij degenen die zich niet in veiligheid kunnen brengen en kiest niet de kant van degenen die dat, vaak ten koste van hen, wel doen.

Het gaat er niet om dat wij het inzicht dat dit troost verklaren. Het inzicht dat dit troost, is wat mij betreft de verklaring. Het verklaart bijvoorbeeld wat het goed maakt aandacht te hebben voor het lijden. In veel van zijn columns laat verpleeghuisarts Bert Keizer het licht vallen op dit lijden, op de onontkoombaarheid ervan, op het feit dat goedkope troost geen troost is maar neerkomt op het niet willen zien van dat wat troost nodig maakt. Het vreemde is echter dat mijn aan het voorbeeld van Jezus ontleende aansporing aandacht voor het lijden te hebben, Keizer ertoe verleidde te zeggen dat aandacht voor lijden nergens voor nodig is en geen zin heeft. Omdat de dood toch het laatste woord heeft. Of, met Keizers quasi-luchthartig cynisme: “aan het eind van de rit wordt je onherroepelijk ondergespit.”

Onherroepelijk

Het venijn zit in het ‘onherroepelijk’. Precies daar gaat het Paasverhaal tegenin: de dood heeft niet het laatste woord en is dus niet onherroepelijk.

Aan het slot van mijn kruiswegboekje schrijf ik dat het gedenken van het lijden de hoop is op de opstanding. Wie zich werkelijk inlaat met lijden, weet dat het niet goed is, verlangt ernaar dat het ongedaan gemaakt wordt. Keizer formuleert het negatief: als deze hoop vergeefs is, heeft het gedenken van het lijden geen zin.

Ik ben er zeker van dat het gedenken van lijden en dood betekenis heeft. Daarom is het voor mij logisch mij  te laten gezeggen in wat zich in dat gedenken in de vorm van hoop aankondigt: de overwinning ervan. – Alsnog: een zalig Pasen.

Print Friendly, PDF & Email

2 reacties

  1. Beste Erik,

    Je boekje over de Kruisweg vind ik heel mooi en ook bruikbaar; eenvoudig en diepzinnig. Van veel mensen hoor ik hoe het hen inspireert en troost. De troost is dan, zoals Marc van der Post het hierboven beschrijft: Iemand heeft er weet van en is erbij. Bij God doet mijn verdriet ertoe. Het doet ertoe: dat is ook de troost die de ene mens de ander kan geven.
    Ik ben ook blij met je antwoord op de ‘verlichte’ commentaren van de beide Trouwcolumnisten Ephimenco en Keizer. Ik ben een paar keer met Bert Keizer in email-gesprek geweest, maar we bereikten elkaar helemaal niet. De gedachte dat er iets boven onze ratio kan bestaan is voor hem onbespreekbaar. Maar jij formuleert helderder dan ik het kan, dus ik hoop dat jouw antwoord hen onder ogen komt.
    Veel inspiratie en een hartelijke groet

  2. Marc van der Post

    Erg mooi wat je zegt, Erik. Ik las vandaag Psalm 56, waarin de psalmbidder in vers 9, overmand door wanhoop, ontdekt dat God zijn tranen opvangt in een wijnzak. God laat geen traan van hem verloren gaan! Dat brengt de keer in de psalm, de wanhoop wijkt en er ontstaat een nieuwe ruimte om te leven. Hoe belangrijk is het stil te staan bij het lijden van een ander, ook als er ogenschijnlijk helemaal geen nieuwe ruimte ontstaat.

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*