Home » Marinus blogt » Inhaalherdenking

Inhaalherdenking

Kinderen met achterstand krijgen ‘inhaalonderwijs’. Zou het niet goed zijn om ook ‘inhaalherdenkingen’ te organiseren, suggereert Marinus van den Berg. Een bijeenkomst, op bijvoorbeeld 1 of 2 november, voor al diegenen die iemand verloren zonder dat zij bij de uitvaartplechtigheid aanwezig konden zijn.

Door Marinus van den Berg

Nu de regels weer soepeler worden en het leven weer op gang komt. Nu er met nog wat tijd een vaccin gevonden wordt. Nu de overlevers weer op krachten komen of gehavend verder leven. Nu de reguliere zorg weer aandacht krijgt. Nu…. is het nog niet voorbij, niet achter de rug. Er is een voor en na in de tijd. Een snee. Dat besef zal groter en indringender worden en heeft niet alleen aandacht, maar ook rituelen nodig.

Persoonlijk verhaal

Ik neem u allereerst mee in een persoonlijk verhaal. In het jaar 1974-1975 kreeg ik de bijzondere kans om een jaar te studeren aan de theologische hogeschool van Yale, the Yale Divinity School, in de Verenigde Staten. Het werd om vele redenen een jaar dat sterk mijn leven heeft beïnvloed.

In dat jaar stierf er een oudoom die bij ons inwoonde in mijn jeugd of moet ik zeggen dat wij bij hem woonden. Hij was een bescheiden man, ongehuwd met een groot sociaal hart. Door hem leerde ik een bredere wereld kennen dan die van Boerhaar/Wijhe. Mijn oom stierf thuis, maar ik was ver weg. Mobiele telefoons waren er niet en bellen was duur. Dankzij de generositeit van Henri Nouwen kon ik met mijn ouders bellen. Maar dat was kort vanwege de kosten. Nu ondenkbaar bijna.

In dat jaar stierf er ook een tante, ook ongehuwd, die in de boerderij op zeven minuten loopafstand van ons woonde en elke zondagavond een vast punt was als we ‘kuierden’. Daar woonden ook haar broer en mijn peettante die al waren overleden. In dat zelfde jaar stierf ook de moeder van mijn moeder die vanwege haar dementie niet meer thuis was.

Van al deze overlijdens hoorde ik via de wekelijkse brief van mijn moeder. De uitvaarten hadden dan al plaatsgevonden en ik probeerde me voor te stellen hoe dat gegaan was. Van huis uit naar de kerk en naar parochiële begraafplaats en daarna de broodmaaltijd. Ik kon er niet aan deelnemen en rouwde alleen op mijn kamer. Niemand om mij heen had deze overledenen gekend en wist welke betekenis ze voor mij hadden.

Mijn jaargenoot, inmiddels ook al overleden, leefde mee maar ook hij had ze niet gekend. Toen ik acht maanden later terugkwam, was de zeer sobere kamer van mijn oom leeg en verdwenen en was de kamer een deel van de koeienstal geworden, het huis van mijn tante was afgebroken en in het nieuwe huis woonden mijn broer en schoonzus die kort daarvoor hun eerste kind hadden verloren en die het advies hadden gekregen om maar weer snel een nieuw kind te krijgen. Dan zou dit verdriet wel vergeten worden.

Ik had in mijn opleiding een afstudeerscriptie geschreven: “Lijden aan een verlies” en had daarin mijn eerste verkenning gedaan in het land van de rouw. Na de dag van mijn terugkeer had ik een sterke behoefte om mijn broer en schoonzus te ontmoeten, maar zij moesten meer mij troosten dan dat ik hen kon troosten. Ik was vooral aangeslagen. Daarna fietste ik met mijn moeder naar het kerkhof en we bezochten de graven van neefje, van mijn oom, van mijn oma en ook de graven van de oom en peettante die eerder waren gestorven.

Daarna werd er niet veel meer over gesproken. Het leven ging niet alleen door maar was ook al weer doorgegaan. Later en ook veel later hoorde ik meer over de zorg voor mijn oom die thuis was gestorven. Zorg gegeven door mijn moeder en zussen die ziekenverzorgenden waren. Uiteindelijk heb ik in de loop van de tijd wel een duidelijk beeld gekregen van het afscheid van deze mensen bij wiens afscheid ik niet aanwezig kon zijn.

Uitgestelde rouw

In de literatuur wordt gesproken over uitgestelde rouw. In een ander verhaal heb ik geschreven over gerekte eenzaamheid en mogelijk gerekte rouw nu de omstandigheden van deze coronatijd velen verhindert bij het sterven en ook bij de uitvaart samenkomsten te zijn. Het bezoekverbod leidt tot gerekte vereenzaming van de stervenden, van de naasten, maar ook van de hulpverleners die niet kunnen doen wat ze gewoon zijn te doen en te betekenen (zie debezieling.nl/opgerekte-eenzaamheid).

Aan iemand die in deze week haar moeder verloor, bij wier afscheid zij wel kon zijn, maar vooral toch het elkaar kunnen aanraken had gemist, vroeg ik of het zinvol zou zijn om na te denken over een ‘inhaalherdenking’ waar de mensen konden komen die nu alleen maar via een livestream hadden kunnen deelnemen en waarvan velen een kaartje of een brief hadden gestuurd.

Uit het gesprek kwam de gedachte naar voren dat zij dat niet zo zag zitten als het alleen om haar moeder zou gaan, maar wel als er bijvoorbeeld op 2 november in haar dorp een herdenking op bijvoorbeeld het gemeentehuisplein zou plaatsvinden voor allen die dit jaar sinds de ‘intelligente lock-down’ iemand hebben verloren van wie ze anders naar de condoleance of de afscheidsdienst zouden zij gegaan.

Het zou een eenvoudige herdenking moeten zijn met bijvoorbeeld een plaats voor de namen, een kans om bloemen te leggen, een kaars of lichtjes aan te steken, een gedicht en enkele liederen. Het zou door de gemeente moeten worden georganiseerd in samenwerking met uitvaartondernemingen, in overleg met kerken en moskeeën en maatschappelijke organisaties zoals sportverenigingen. Meerderen die aan dit gesprek – in een videoles – deelnamen zeiden te zullen gaan, ook al hadden ze niet direct iemand verloren. Ze zouden gaan “om eer te brengen”, zei een van hen.

Het woord inhaalherdenking kwam ineens over mijn lippen en ik liep er later over te denken. Er wordt nu gesproken over inhaalonderwijs voor kinderen die door de corona achterstand hebben opgelopen. Veel mensen lopen in hun leven om uiteenlopende redenen achterstand op. Dat kan op het gebied van kennis en vaardigheden zijn maar ook emotioneel. Een tekort of ontbreken van warme aandacht, niet kunnen leven in een emotioneel veilige situatie kan traumatische gevolgen hebben. Wat kan een mens inhalen en welke schade kan hersteld worden en welke niet?

Steen in een vijver

Het kan een verschil uitmaken of iets erkenning en herkenning vindt of niet en men al snel zegt dat het leven weer doorgaat. Deze coronatijd raakt bijna iedereen op een of andere wijze. Het raakt mensen in de intieme binnenkring van allernaasten, maar ook in kringen daarom heen. Het is als een steen in een vijver. Het sterven en afscheid van zeer velen wordt direct of indirect geraakt en soms ook ontwricht.

Erkennen, herkennen en gedenken kunnen helen. Er zijn in ons land steeds meer herdenkingen en herdenkingsmonumenten, zoals Faro en de MH-17, maar ook bermmonumenten. Signs of life heet het fotoboek uit 2015 van Jeroen Harmsen. Het toont persoonlijke monumenten op vele plaatsen in Europa. Rouw is persoonlijk maar rouw heeft ook een gemeenschapsdimensie.

Zo een ‘inhaalherdenking’ op 1 of 2 november zou het persoonlijke en gemeenschappelijke kunnen verbinden. Daarnaast kunnen families op een door hen zelf te kiezen moment een herdenking houden zoals dat nu vaak al in rouwbrieven wordt aangekondigd. Maar misschien is ‘inhaalherdenking’ een wat ongelukkig woord of kan het toch gaan werken? Het niet kunnen deelnemen aan afscheidsrituelen kan je op achterstand zetten. Ik had de bezoeken en de verhalen nodig om de levens van deze mensen met mijn levensverhaal te kunnen verweven. Nu dreigen er ongewenste losse eindjes… Of zie ik dat niet goed en is dit nog een veld voor nader onderzoek?

————————

Zie ook: Marinus van den Berg, Rouwen in de tijd. Een zoektocht in het landschap van afscheid en verlies, Ten Have (2017), 216 blz., € 23,99.

Print Friendly, PDF & Email

1 reactie

  1. dit is zeker belangrijk om te doen. Met een werkgroep van experten van de Hoge Gezondheidsraad België (verleent advies aan de Minister van Volksgezondheid) in verband met psychosociale problemen en Corona hebben we dit sterk in de verf gezet om rituelen een plaats te geven.

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*