Home » Columns » Kerk willen zijn

Kerk willen zijn

Bij de afronding van een artikel over het werk van de beroemde theoloog Edward Schillebeeckx (1914-2009) schrijft Erik Borgman een alinea met een scherpte die hem zelf verbaast. “Zo denk ik blijkbaar over de situatie van de kerk.” Hier deelt hij zijn opinie.

Door Erik Borgman

Soms weet je zelf niet goed wat je vindt, tot je het tegen iemand zegt. Of het opschrijft. Aan het slot van een artikel, bedoeld als een nawoord bij een bundel artikelen van mijn leermeester Edward Schillebeeckx uit de jaren tachtig schreef ik een alinea die mijzelf verbaasde. Zo dacht ik blijkbaar over de situatie van de kerk. En dit verlangde ik klaarblijkelijk. Dat ik daar niets van zag gebeuren, frustreerde mij blijkbaar meer dan ik had gedacht.

Polarisatie

De jaren tachtig waren het hoogtij van de kerkelijke polarisatie. Schillebeeckx voelde zich met de rug tegen de muur staan. Hij probeerde de theologie te vernieuwen en schreef over wat hij bij zijn pogingen daartoe gevonden had. Maar de leiding van de kerk zag er vooral op toe dat theologen niet over de schreef gingen en als ze dat in haar ogen wel deden, werden zij tot de orde geroepen. Soms met het verbod om hun vak verder te doceren.

Ook Schillebeeckx moest zich in die jaren voor de Romeinse instanties verantwoorden. Tot twee keer toe. De manier waarop hij daarbij werd behandeld en er naar zijn theologie werd gekeken, deprimeerde hem. Maar nog erger vond hij dat de kerkelijke leiding alle initiatieven blokkeerde die in zijn visie perspectief konden geven op nieuw kerkelijk leven, op nieuwe manieren om Gods aanwezigheid in de wereld te zien en erop te antwoorden.

Rug tegen de muur

Aan het slot van mijn artikel over Schillebeeckx’ werk in deze periode, maakte ik de sprong naar het heden. Ik gaf een diagnose van de actualiteit waar ik zelf een beetje van schrok. Maar toen ik hem eenmaal had opgeschreven, kon ik haar niet tegenspreken. We staan nog altijd met de rug tegen de muur, vond ik klaarblijkelijk, maar anders. Dit is wat ik schreef:

De katholieke kerk verkeert in Nederland in een desastreuze staat en zal alleen toekomst krijgen als we zien waar en hoe God haar nieuw leven geeft. Hiertoe is niet alleen een theologie en een spiritualiteit nodig die vanuit een hernieuwde confrontatie met de christelijke traditie opnieuw haar plaats vindt in de eigentijdse cultuur, zoals Schillebeeckx nastreefde. Er moeten nieuwe vormen worden gevonden om een moderniteit die de aarde te gronde richt, culturen sloopt, gemeenschappen kapot maakt, mensen uitsluit en individuen aanzet zichzelf uit te buiten, maar die erin geslaagd is zichzelf een schijn van onaantastbaarheid te geven, voor het aangezicht te brengen van de bevrijdende God.

Dit kan alleen als wijzelf voor Gods aangezicht willen staan en ons willen toevertrouwen aan wat zich dan aandient. Dit stelt vragen aan kerkopbouw en liturgie, aan geloofsoverdracht en gemeenschapsvorming, aan handelen en denken waarop we nog niet het begin van een antwoord hebben. Dat antwoord zal moeten beginnen met het onder ogen zien van dit gebrek aan antwoord, en het onvermogen om het uit onszelf op te heffen. Hier zouden gelovigen zichzelf en elkaar aan moeten proberen te houden.

In mijn ervaring gebeurt dit nauwelijks, of in ieder geval veel te weinig. De kerkpolitieke tegenstand waar Schillebeeckx zo’n last van had en die hem bij tijden ongelukkig maakte, is niet verdwenen. Het is in onze streken echter al lang niet meer het voornaamste probleem. Verlangen wij er nog naar kerk te zijn – niet omdat het altijd inspirerend is, maar omdat dit de manier is die God ons geeft om met hem te verkeren?

Commitment dat aan alles vooraf gaat

Kerkelijke leiders, pastores en vrijwilligers in parochies en geloofsgemeenschappen, alom proberen zij te redden wat er te redden valt. Dat blijkt steeds minder. Dat zouden we niet moeten zien als een teken dat God ons in de steek laat, het christelijk geloof zijn betekenis verloren heeft en wij daarom onze inspiratie maar elders moeten zoeken. Mindfulness kan de kerk net zo min redden als simpelweg enthousiasme – ja, dat laatste is kritiek op het veelgelezen boek van James Mallon, Als God renoveert: De parochie van onderhoud naar bloei (Adveniat 2019), al is er over dit boek ook veel goeds te zeggen, evenals over mindfulness overigens.

Wat ik doorgaans mis is een gemeenschappelijk commitment dat aan alles vooraf gaat: de overtuiging dat we niet zonder kerk kunnen en dat wij dus kerk moeten willen zijn. Om de wereld voor God te kunnen brengen, om ons door Jezus de Gezalfde de weg te laten wijzen en ons door de Geest te laten aanblazen en in dienst te laten nemen voor Gods rijk. Desnoods met twee of drie. Omdat we geloven dat hiervan alles afhangt. Of geloven we dat gewoon niet meer?

Ongeneeslijk

Ik zie en ervaar de wereld. Wat er met mensen gebeurt, wat de wereld met mij doet. Ik lees de Schriften, bid de Psalmen, bestudeer de traditie. En het lukt mij niet om het niet te geloven. Misschien wordt het tijd voor een lotgenotengroep voor ongeneeslijken.

Print Friendly, PDF & Email

1 reactie

  1. Deze woorden van ‘diepte en verbondenheid zoeken met het levensmysterie’ spreken me sterk aan als lid van een plaatselijke parochieploeg…,maar ook als professional, die met ervaringsleren in groep en organsiaties bezig geweest is, decennia lang nu reeds.
    Zijn we niet zo sterk tot een zodanige indiivudalisering van zin geven en betekenis maken gekomen dat we het verschil in ervaren/beleven/doen niet meer kunnen plaatsen om tot verbinding te komen …met alle verscheidenheid en betrokkenheid?
    Is de boodschap van die Jezus van Nazareth niet precies ‘het verschil en de verscheidenheid een plaats kunnen geven in verbondenheid met het levensmysterie”. Dat is een relationeel ervaringsgegeven dat hier-en-nu telkens opnieuw met elkaar gemaakt/beleefd wordt door connectie te ervaren….
    Welke taal is meest gepast om hier over te communiceren? Welke woorden kunnen de diepte uitspreken van het zijnsmysterie, dat eerst en vooral een ‘ervaringsgegeven’ is. Spiritualiteit en organisatievorm kunnen we een naan geven, vanuit een historisch-cultureel kader. Momenteel duikt dan de polarisatie al meteen zo sterk op…ook vroeger gebeurde dit wel vanzelfsprekend. Maar nu leven w ein een cultuur waarin het ‘evidence based’ van wat belangrijk is, zeer sterk voorop staat. Wetenschap, economie en ook politiek worden zeer sterk evidence based gedreven, gesteund daarin door het ITC gebeuren. Weer ruimte laten ontstaan voor het directe ervarirngsgegeven “met-mekaar -en-met -het…

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*