Home » Columns » Paus Franciscus verrassende theologische vernieuwer

Foto Morgan Dunn

Paus Franciscus verrassende theologische vernieuwer

Hoewel geen professioneel denker heeft paus Franciscus de afgelopen vijf jaar meer theologische vernieuwing gebracht dan zijn twee voorgangers in ruim dertig jaar, stelt hoogleraar theologie Erik Borgman. Recente studies onderstrepen het belang van Franciscus’ denkwijze. Uitermate betekenisvol voor het huidige Nederland, vindt Borgman.

Door Erik Borgman

Mijn kerstvakantie kan niet meer stuk. Er liggen drie recente boeken op mij te wachten die de achtergronden van het denken belichten van Jorge Mario Bergoglio, sinds maart 2013 paus Franciscus. Allereerst is daar, zojuist verschenen, een intellectuele biografie van de Italiaanse filosoof Massimo Borghesi. Eveneens nog geen maand oud is de studie over Franciscus en de ‘theologie van het volk’. Daarin belicht de in de VS docerende Venezolaanse lekentheoloog Rafael Luciani de specifiek Argentijnse variant van de bevrijdingstheologie. Ten slotte wacht mij een Franse bundel over paus Franciscus als filosoof,  gebaseerd op een colloquium in 2016 aan het Institut Catholique de Paris, die in september van dit jaar verscheen.

Aanstekelijke vernieuwing

Het boek François philosophe begint met de constatering dat Johannes Paulus II voor zijn pausschap een filosoof van formaat was en Benedictus XVI een theoloog, maar dat paus Franciscus eerder een pastor is en een nieuwe pastorale stijl belichaamt. Niettemin wordt zijn optreden wel degelijk gedragen door een filosofie en een theologie die de moeite van het onderzoeken waard is. Zelf constateerde ik al vaker dat Franciscus, hoewel geen professioneel denker, met vooral de apostolische exhortatie Evangelii Gaudium en de encycliek Laudato si’ de afgelopen vijf jaar meer theologische vernieuwing heeft gebracht dan zijn twee voorgangers in ruim dertig.

Hoe vernieuwend Laudato si’ in mijn ogen is, heb ik al eens uitgelegd. In mijn boek Leven van wat komt is deze encycliek in hoge mate de leidraad, niet alleen vanwege het expliciete onderwerp van de encycliek – onze verhouding met ‘de aarde als ons gemeenschappelijke huis’ – maar omdat die encycliek ons überhaupt motiveert om anders te denken over de maatschappelijke betekenis van christelijk geloof. Evangelii Gaudium las ik direct bij verschijnen in 2013. Het geschrift maakte mij enthousiast; ik citeer het regelmatig. Maar de boeken die ik voor de kerstvakantie had ingeslagen – ik kon natuurlijk niet wachten! – maken mij nog weer eens opnieuw duidelijk hoe radicaal vernieuwend ook dit laatste document eigenlijk is.

In staat van missie

Evangelii Gaudium gaat over wat in kerkelijk jargon ‘de nieuwe evangelisatie’ heet, dat wil zeggen de geloofsverkondiging in gebieden waar het lang de culturele boventoon voerde. De twee vorige pausen spraken en schreven daarover met een enigszins verwijtende ondertoon: alsof onze cultuur het belang en de betekenis van het christendom eeuwenlang had gekend, maar het zicht daarop door onverschilligheid of kwade wil nu had verloren en tot de orde moest worden geroepen. Paus Franciscus begint met de vaststelling dat de verkondiging van het evangelie in en ten opzichte van elke cultuur nieuw is en blijft. Daarom is zij steeds weer nodig: niets nieuws onder de zon.

Hiermee plukt paus Franciscus de vruchten van de reflecties op een missionaire kerk in Latijns-Amerika. In het slotdocument van de vijfde algemene vergadering van de Latijns-Amerikaanse bisschoppenconferenties van 2007 in het Braziliaanse Aparicida, waarin Bergoglio sterk de hand had, werd vastgesteld dat de kerk niet naast allerlei andere taken ook nog eens missionair moet zijn. Zij moet steeds in een staat van missie verkeren. Missionair-zijn en kerkzijn zijn uiteindelijk synoniem.

Het geheel boven het deel

Het vierde hoofdstuk van Evangelii Gaudium somt principes op die hierbij in het oog moeten worden gehouden. Het lijken eenvoudige uitgangspunten, maar door de benadering van paus Franciscus krijgen zij een verrassende draai.

Neem alleen maar de stelregel: ‘Het geheel gaat boven het deel’. Hierbij zou je kunnen verwachten dat de paus erop aandringt individuele wensen en inzichten ondergeschikt te maken aan de gemeenschap. Misschien vindt hij zelfs wel de onderwerping nodig van de individuele visie aan de visie zoals de leiders van een gemeenschap die formuleren.

Maar niets van dit al. Paus Franciscus keert zich juist scherp tegen het idee dat visies de rooms-katholieke leer zouden moeten weerspiegelen om bestaansrecht te hebben. Hij stelt daartegenover dat ieder individu, iedere lokale of culturele gemeenschap haar eigen inzicht in de realiteit heeft. En al deze inzichten zijn van waarde. Maar juist daarom is het belangrijk om het niet bij het eigen inzicht alleen te houden. Om een situatie echt te begrijpen, zijn alles visies van alle betrokkenen nodig. Ook als ze tegenstrijdig of in conflict met elkaar lijken.

Een nieuwe synthese zoeken

Het geheel boven het deel laten gaan betekent dus de bereidheid je eigen inzichten te laten aanvullen en corrigeren. Je neemt je eigen beeld van de situatie serieus, maar erkent tegelijkertijd dat dit beeld niet alles omvat. Hiermee erken je de noodzaak om de uiteenlopende beelden van wat er aan de hand is op te nemen in een synthese die met geen van de afzonderlijke beelden samenvalt.

Het gaat dus niet om een compromis en dat bijvoorbeeld degenen die asielzoekers willen verwelkomen en degenen die ze willen weren allebei een beetje gelijk hebben. De visie die bij beide achter hun overtuiging zit, is helemaal van belang. Deze visies representeren een echt inzicht in de situatie. Maar dit inzicht kan alleen ten volle zichtbaar worden vanuit een standpunt dat met geen van de overtuigingen samenvalt. Dit standpunt is het standpunt van de gemeenschap die boven het deel gaat en naar dit standpunt moeten wij zoeken.

Vredestichters

Of liever: we moeten ervoor openstaan. In de visie van paus Franciscus is het de Geest die een nieuw perspectief opent dat de mogelijkheid schept de populist recht te doen zonder zijn afkeer van het vreemde over te nemen, ook niet in een gematigde vorm, en degenen die voor een welkomstcultuur is recht te doen zonder diens blinde vlek te reproduceren voor de gevolgen voor verschillende maatschappelijke groepen hier.

Dit recht doen begint met ieder serieus te nemen en niet weg te zetten als leugenaar, huichelaar of moreel monster. De kerk is volgens paus Franciscus vredestichter als zij iedereen oprecht als zusters en broeders ziet en behandelt. Mij lijkt dit in het huidige Nederland een uitermate betekenisvolle missie, die ook nog eens uitstekend bij het naderende kerstfeest past.

 

Print Friendly, PDF & Email

7 reacties

  1. Marcellinus Bruins

    Toch een vreemde kopzin in het artikel: “Hoewel geen professioneel denker heeft Paus Franciscus etc.”
    Wat een arrogante constatering van de schrijver van dit artikel. Is Borgman wel een professioneel denker?
    Vallen zijn constateringen wel onder zijn leeropdracht ?

  2. Toch bekruipt me hier weer ‘t gevoel dat we voor het lapje worden gehouden. Ook in Borgmans optiek is feitelijk niets van doorslaggevende waarde. Wat zal men dan nog geloven, uitspreken / verkondigen indien alles de facto om ‘t even is als ‘t maar in ‘t pauselijk frame past? (Doet me denken aan Henri Ford:’Je kunt mijn auto in alle kleuren krijgen, als ie maar zwart is.’) Een compromis tussen de kerk en haar tegenstrevers wordt immers óók afgewezen! Feitelijk kunnen alleen autoritaire lieden en fundamentalisten iets met wat de paus meent.
    Is dan ook hier niet ‘t gezegde van toepassing:’Waar twee honden vechten om ‘n been, loopt de derde er mee heen’? Eist de kerk, haar theologen, de paus niet stiekem toch ‘t hoogste en laatste woord?
    Wat de paus en Borgman voorstaan is in essentie: onvrijheid en structureel geweld. Dus kortzichtige bevrijding, nl. louter beschouwd vanuit marxistisch-leninistische optiek. Verlicht socialisme à la de SP dus: niet opzichtig gewelddadig, maar de facto wel degelijk het individu ondergeschikt makend aan het collectief.
    Verbetert daarmee niet ook definitief de mens? Ik geloof er niets van. Men vergeet dus iets belangrijks: vrijheid en individuele ontwikkeling; óók Jezus roep om bekering!
    Men zal zich tegen de paus en zijn slippendragers blijven verzetten. Mao, Castro, sandinisten enz. haalden uiteindelijk alle bakzeil! En wij zullen ons “Placcaet van Verlatinghe” uit 1581 hopelijk nog lang herinneren! De paus en Borgman jagen…

    • Jammer dat jullie teller nog steeds niet accuraat werkt. Volgens de teller had ik immers nog niet alle tekens verbruikt, en toch wordt mijn betoogje afgebroken, helaas.
      Ter completering dan hier alsnog mijn beoogde laatste zin:
      De paus en Borgman jagen dus een utopie na!

  3. Sorry, ik zag te laat dat het vertaald was.

  4. I don’t understand Spanish, nur Deutsch en Nederlands

  5. IK heb Mario Coolen gevraagd het bovenstaande citaat in Nederlandse vertaling aan te leveren. Het illustreert namelijk precies waarom deze paus ook als denker zo vernieuwend is. Zie hieronder.

    ‘Geliefde broeders en zusters, laten we oog hebben voor de rijkdom en de
    culturele diversiteit van onze volken van Latijns Amerika en de Caraïben.
    Die diversiteit is een teken van de grote rijkdom die we niet alleen moeten
    koesteren maar, en dat geldt vooral voor onze tijd, moeten verdedigen tegen
    alle pogingen om alles eenvormig te maken. Tegen de tendens om met mooie
    leuzen één bepaalde manier van denken, zijn en voelen op te leggen die
    uiteindelijk alles wat we hebben geërfd van onze voorouders, waardeloos of
    nietszeggend maakt. Daardoor kan onze jeugd steeds meer het gevoel krijgen
    dat het eigenlijk weinig voorstelt om bij een bepaalde cultuur te horen. Als
    we vruchtbaar willen zijn dienen we onze volken te verdedigen tegen een
    ideologische kolonisatie die het einde betekent van hun echte rijkdom, of
    het nu gaat om indianen, Afro- Amerikanen, mestiezen, boeren of mensen uit
    de arme wijken van onze steden.’

    Uit de preek van paus Franciscus bij de viering van het feest van Onze lieve
    vouw van Guadalupe, Mexico, 12 december 2017

  6. Queridos hermanos, … miremos la riqueza y la diversidad cultural de nuestros pueblos de América Latina y el Caribe, ella es signo de la gran riqueza que somos invitados no sólo a cultivar sino, especialmente en nuestro tiempo, a defender valientemente de todo intento homogeneizador que termina imponiendo —bajo slogans atrayentes— una única manera de pensar, de ser, de sentir, de vivir, que termina haciendo inválido o estéril todo lo heredado de nuestros mayores; que termina haciendo sentir, especialmente a nuestros jóvenes, poca cosa por pertenecer a tal o cual cultura. En definitiva, nuestra fecundidad nos exige defender a nuestros pueblos de una colonización ideológica que cancela lo más rico de ellos, sean indígenas, afroamericanos, mestizos, campesinos, o suburbanos.

    Uit preek paus Franciscus n.a.v. feest Nuestra Senõra de Guadalupe 12 dec 2017

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*