Home » Debat » Paus Franciscus wijst nu ook bezit van kernwapens af

Paus Franciscus wijst nu ook bezit van kernwapens af

Op de terugreis van zijn bezoek aan de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki, 27 november jl., gaf paus Franciscus wederom een van zijn inmiddels fameuze vliegtuiginterviews. Daarin kondigde hij een herziening van de rooms-katholieke wereldcatechismus aan. Paus Franciscus zei voornemens te zijn niet alleen het gebruik van kernwapens, maar ook het bezit ervan – en daarmee dus ook de nucleaire afschrikking –  af te wijzen. Fred van Iersel, theoloog en ethicus op gebied van oorlog en vrede, plaatst kanttekeningen. Hij verwacht dat de herziening veel los gaat maken bij katholieke militairen in met name NAVO-landen.

Door Fred van Iersel

Het voornemen van paus Franciscus om niet alleen het gebruik, maar ook het bezit van kernwapens af te wijzen is een grote wijziging in de katholieke vredesethiek. Met de afwijzing van zowel gebruik als bezit wijst de paus indirect ook de nucleaire afschrikkingsstrategie van de hand. De voor-vorige paus, Johannes Paulus II, had in 1982 nog van een ‘voorlopige aanvaarding van afschrikking’ gesproken, onder voorwaarde van voortschrijdende ontwapening.

Daarmee volgde hij de logica van de katholieke handelingsethiek, waarbij de startvraag is: wat mogen/moeten we doen met kernwapens? Aangezien het antwoord luidde dat nucleaire afschrikking riskant is, maar eenzijdige totale kernontwapening evenzeer, moest deze paus tot de conclusie komen dat nucleaire afschrikking voorlopig aanvaardbaar is. Want als zij onaanvaardbaar zou zijn, zou de consequentie zijn dat er moet worden overgegaan tot eenzijdige totale kernontwapening.  Anders gezegd: het ethisch oordeel over afschrikking en over kernontwapening werd ineengevlochten tot een enkel oordeel in antwoord op de vraag: wat moeten we doen?

Profetisch

In dezelfde periode volgde de Wereldraad van Kerken in zijn algemene vergadering te Vancouver in 1983 een andere ethische benadering. De Raad sprak uit dat ‘vertrouwen’ op de nucleaire afschrikking uit den boze is, om pas daarna de vraag te stellen hoe we van de nucleaire afschrikking afkomen. Het lijkt er nu op dat paus Franciscus de ethische benadering van de Wereldraad overneemt.

Het voordeel van deze benadering is dat ze het de kerk mogelijk maakt om zich profetisch op te stellen: principieel en herkenbaar. De kerken laten zien welke waarden op het spel staan, en welke richting de ontwikkeling op moet, namelijk beëindiging van de nucleaire wapenwedlopen.

Allerarmsten

Dat paus Franciscus zo denkt, wekt geen verwondering. In zijn sociale ethiek zijn de allerarmsten de maatstaf voor een goede mondiale ethiek. Dat toonde hij onder meer aan in zijn encycliek Laudato Si’ uit 2015. De allerarmsten ondervinden immers de zwaarste gevolgen van wapenwedlopen en gewapende conflicten, en bovenal wonen zij doorgaans niet in kernwapenstaten. In termen van de VN kiest paus Franciscus nu de lijn van de niet-kernwapenstaten in de VN. Hieronder bevinden zich veel landen die de Nuclear Ban Treaty steunen en ratificeren; het Vaticaan steunt die ook.

Daar komt nog bij dat de kernwapenstaten zelf het Non Proliferatie Verdrag niet lijken na te leven. Zelfs het INF-akkoord tussen de VS en Rusland is opengebroken, waardoor de weg naar een nieuwe kernwapenwedloop tussen deze twee tanende grootmachten open ligt. De wereld is er bovendien niet stabieler op geworden in het tijdperk van de geopolitiek van de emoties. Kernwapens veronderstellen daartegenover een rationele actor, die altijd blijft handelen binnen het prisoners dilemma. De kansen daarvoor verkleinen voortdurend, alleen al door het zwalkende buitenlandbeleid van president Trump.

Interim-ethiek

De  radicalisering van de visie op afschrikking door paus Franciscus lost echter niet enkel problemen op, ze roept ook dezelfde vragen op als die waar de Wereldraad van Kerken reeds in 1983 voorstond. Dat zijn er minstens drie. Ten eerste: declaratoire politiek verandert de politieke en militaire realiteit niet; ten tweede is  voor de beëindiging van de nucleaire afschrikking  een politieke coalitie nodig met kernwapenstaten die wel serieus streven naar kernontwapening. Last but not least – ten derde – blijven  de risico’s van kernontwapening bestaan. Uit deze drie gegevens volgt de noodzaak van een interim-ethiek, dat wil zeggen: een ethiek die de morele ambiguïteit van kernontwapening recht doet en de dilemma’s in het proces van kernontwapening serieus neemt.

Zulk een interim-ethiek is niet geheel vreemd aan de katholieke kerk. Ze formuleerde deze expliciet in 1965, toen ze tijdens haar laatste concilie in een schets van de vrede aangaf dat met de wil tot vrede de oorlog nog niet is uitgebannen (Gaudium et Spes, nr. 79).  Een dergelijke kanttekening opent de weg voor normering van het proces van kernontwapening.

Het is precies op dit punt dat de door paus Franciscus voorgestelde visiewijziging nog nadere uitwerking behoeft. Want ongetwijfeld wil de paus niet dat de uitkomst van eenzijdige kernontwapening is dat alleen landen als Iran en Noord-Korea kernwapens houden. Een verantwoordelijkheid voor de armen vereist dus, behalve een profetisch signaal, ook een interim-, oftewel etappen-ethiek.

—————–

Theoloog en ethicus Prof. dr. Fred van Iersel (1954) is bijzonder hoogleraar Religion and Ethics in the context of the Armed Forces aan Tilburg School of Catholic Theology, en professor voor sociale encyclieken aan het International Institute Canon Triest te Gent. Hij schreef eerder een dissertatie over nucleaire ethiek.  Fred van Iersel is ook voorzitter van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken in Nederland. Contactgegeves: fredvaniersel@hotmail.com , tel: 0623815815

Print Friendly, PDF & Email

1 reactie

  1. Evenwichtig betoog van een ervaren ethicus. Deze week zag ik de Haagse Gemeenschap van Kerken een verzoekschrift heeft aangeboden aan de vaste kamer commissie. ‘Religies voor vrede’ heeft de nucleaire ontwapening ook hoog op haar agenda staan. Mij bekruipt wel het gevoel dat ik dit al eens eerder heb meegemaakt. Ooit ben ik gevormd in de IKV campagne tegen de kernwapens in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw; bij de pacifistische of anti-militaristische beweging Kerk en Vrede is mijn commitment verdiept en geradicaliseerd. In mijn herinnering was ook Fred van Iersel in die jaren al zeer actief. De context was toen anders, maar het voelt als een herhaling van zetten.

Geef uw reactie

Uw emailadres wordt niet gepubliceerd.Verplichte velden zijn gemarkeerd *

 tekens beschikbaar

*